ابن أبي الحديد ( مترجم وحاشيه : محمود مهدوى دامغانى )
مقدمه 8
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى )
و سپس به دبيرى ديوان خلافت و پس از آن به عنوان ناظر بيمارستان و سرانجام به سرپرستى كتابخانههاى بغداد گماشته شد و اين مشاغل هيچگاه او را از كسب دانش و پيمودن مدارج كمال باز نداشت و در پارهيى از علوم چون تاريخ صدر اسلام كم نظير شد . در عين حال اطلاعات دقيقى دربارهء او در منابع نيامده است و حتى در برخى از كتب تراجم نام او ثبت نشده است و شايد برخى هم به عمد چيزى درباره او ننوشتهاند ، مثلا با آنكه بدون ترديد ابن ابى الحديد در مراتب علمى و مجموعه آثار ، اگر از ضياء الدين ابن اثير برتر نباشد ، هرگز فروتر نيست ، ابن خلكان از او شرح حال مستقلى نياورده و فقط ضمن شرح حال ابن اثير به مناسبت نوشتن كتاب « الفلك الدائر » كه نقدى بر « المثل السائر » است از او نام برده است . نويسندگان نامه دانشوران ناصرى هم ، با آنكه به هنگام تاليف آن كتاب ، شرح نهج البلاغه در تهران چاپ سنگى شده بوده است ، از آوردن شرح حال ابن ابى الحديد غافل شدهاند . دربارهء سال وفات ابن ابى الحديد اختلاف مختصرى ديده مىشود ، بدين معنى كه ابن شاكر كتبى ، مورخ شام ، در گذشته به سال 764 در دو كتاب « فوات الوفيات » و « عيون التواريخ » خود سال مرگ ابن ابى الحديد را ششصد و پنجاه و پنج دانسته است و ابن كثير و عينى و ابن حبيب حلبى هم همين سال را برگزيدهاند . يوسف بن يحيى صنعانى ، كه از ادباى قرن يازدهم و دوازدهم هجرى است ، در كتاب « نسمة السحر فى ذكر من تشيع و شعر » خود ، از قول ديار بكرى ، نقل مىكند كه ابن ابى الحديد حدود هفده روز پيش از وارد شدن لشكر مغول ، در بغداد در گذشته است و مورخان ورود مغولان به بغداد را بيستم محرم 656 نوشتهاند ، يعنى در نخستين روزهاى سال مذكور . ذهبى در كتاب « سير اعلام النبلاء » مى نويسد : ابن ابى الحديد در پنجم جمادى الآخره سال 656 در گذشته است . مورخ بزرگ عراق ، ابن فوطى در گذشتهء 723 قمرى كه در سقوط بغداد به دست مغولان چهارده ساله بوده و مدتى به زندان مغولان فاتح افتاده است ، در دو كتاب خود « مجمع الاداب فى معجم الالقاب » و « الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فى الماة - السابعة » ، مى نويسد : « هنگام سقوط بغداد ، ابن ابى الحديد همراه برادر خود موفق الدين به خانهء ابن علقمى پناه برد . » و سپس ضمن شرح در گذشتگان در سال 656 چنين نوشته است : « در اين سال ، در ماه جمادى الاخره ، وزير مؤيد الدين محمد بن علقمى در بغداد